Jak smog wpływa na zdrowie?

Smog to najgroźniejsze ze wszystkich zanieczyszczenie powietrza. Generuje choroby, nasila objawy już obecnych schorzeń i powoduje przedwczesny zgon. Sprawdź, jakie są skutki długotrwałego narażenia na obecne w polskim powietrzu mikropyły. W naszym artykule przedstawiamy dokładnie, jak smog wpływa na zdrowie. Podpowiadamy również, jak sobie z nim radzić.

Oczyszczacze powietrza powinny znaleźć swoje miejsce w każdym domu. Choć sytuacja nieznacznie się poprawia, polskie powietrze jest jednym z najbardziej zanieczyszczonych w Europie. Ze względu na niską emisję, stare, zaniedbane samochody oraz wciąż intensywnie dofinansowywaną energetykę węglową mierzymy się z wysokim stężeniem pyłów PM2.5. Szczególnie trudnym okresem jest sezon grzewczy. Warto więc wiedzieć, jak smog wpływa na zdrowie i poznać sposoby na walkę z nim. 

Czym jest smog?

Smog to mieszanina powietrza i zanieczyszczeń chemicznych. Wśród nich nie brakuje rakotwórczych substancji pochodzących z m.in. węgla czy ropy naftowej. Szkodliwe są także obecne w nim tlenki azotu czy siarki. Największe zagrożenie stanowią natomiast mikropyły PM2.5, które mają zdolność przenikania w głąb ludzkiego organizmu. Wraz z krwią mogą rozchodzić się po wszystkich narządach wewnętrznych i siać w nich prawdziwe spustoszenie.

Pojawieniu się smogu sprzyjają działalność człowieka oraz specyficzne warunki pogodowe. Widoczna gołym okiem "mgła" pojawia się bowiem przede wszystkim przy braku wiatru i zjawisku inwersji, tj. unoszenia się ciepłego powietrza ponad zimnym. Właśnie dlatego z najgorszą jakością powietrza mierzą się mieszkańcy dolin. Największe stężenia notuje się przy zimowych przymrozkach, kiedy inwersja termiczna jest największa i ciepłe powietrze "dociska" zimne do ziemi, powodując tym samym kumulowanie się zanieczyszczeń na małych wysokościach oraz blisko gruntu. Smog występuje również w dużych miastach, w projektach których nie zawsze przewidziano korytarze powietrzne. Tutaj w zimie zanieczyszczenia komunikacyjne (jak pyły ze spalin czy zużywających się opon i klocków hamulcowych) kumulują się z zanieczyszczeniami napływającymi z okolicznych gmin, gdzie występuje duża niska emisja z pieców (np. Kraków i okolice).

Więcej informacji o smogu znajdziesz w naszym artykule - "Co to jest smog?".

Dlaczego smog wpływa na zdrowie?

Smog, jak już wspomnieliśmy, to mieszanka najróżniejszych zanieczyszczeń. Wśród nich największe spustoszenie w organizmie pozostawiają mikrocząsteczki - pyły PM2.5 i PM10.

• Pyły PM10 to cząsteczki zanieczyszczeń o średnicy maksymalnej 10 mikrometrów. Wśród nich nie brakuje substancji rakotwórczych i metali ciężkich. Z każdym oddechem przedostają się do górnych dróg oddechowych, doprowadzając do ich podrażnienia.

• Pyły PM2.5 są jeszcze drobniejsze - to cząsteczki o średnicy do 2,5 mikrometra. Z tego względu mają zdolność wnikania nie tylko do płuc, ale również do krwiobiegu. Ich pojawienie się w organizmie może prowadzić nawet do powstawania nowotworów. Stają się również przyczyną setek tysięcy zgonów rocznie.

To właściwie odpowiedź na pytanie, dlaczego smog wpływa na zdrowie. Tymczasem normy uznawane przez ekspertów WHO za bezpieczne są w naszym kraju przekraczane o nawet paręset procent! Problem ten utrzymuje się przez kilka jesienno-zimowych miesięcy każdego roku. Jako naród jesteśmy narażeni na wyniszczanie naszych organizmów przez smog, a zmiany systemowe idą zbyt wolno, by rozwojowi szkodliwych chorób zapobiec.

Zbyt wysokie stężenie smogu - pierwsze objawy

Pierwsze objawy zatrucia smogiem są widoczne już po chwilowej ekspozycji na zanieczyszczenia. Wychodząc zimą na spacer, możemy zauważyć u siebie:

• uciążliwy ból głowy,

• bóle w klatce piersiowej,

• kaszel, chrypę, pieczenie w gardle,

• świąd w nosie, kichanie,

• łzawiące i piekące oczy,

• trudności z oddychaniem.

Codzienny kontakt ze smogiem sprawia natomiast, że zaczynamy zauważać większą podatność na infekcje. Może towarzyszyć nam złe samopoczucie i pojawić się problemy z koncentracją na prostych czynnościach. Zimą i jesienią z powodu wysokiego stężenia pyłów PM2.5 mierzymy się także ze złym samopoczuciem i przeciągającym się zmęczeniem.

Warto jednak pamiętać, że to długotrwałe skutki wdychania smogu są najgroźniejsze. Znacznie trudniej zauważyć objawy, a poważne choroby mogą rozwijać się latami. Przekonaj się, dlaczego warto używać oczyszczacze powietrza w domu i miejscu pracy.

Jak smog wpływa na zdrowie? Długotrwałe skutki

Lista chorób wywoływanych przez zanieczyszczenie powietrza jest naprawdę długa. Spora część substancji zawartych w smogu jest tożsama z tymi obecnymi w dymie tytoniowym. Nie dziwi więc jego negatywny wpływ na układ oddechowy. Już po krótkotrwałej ekspozycji można zauważyć u siebie problemy z częstszą zapadalnością na infekcje górnych dróg oddechowych - zapalenie oskrzeli czy zapalenie płuc. Największy wpływ na taki stan rzeczy mają pyły zawieszone PM2.5 i PM10 oraz dwutlenek azotu.

Wpływ smogu na układ oddechowy to m.in.:

• zaostrzenie przebiegu już występujących chorób, w tym m.in. astmy;

• przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), która polega na zawężaniu się światła oskrzeli - schorzenie cechuje się wysoką śmiertelnością;

• rak płuc, głównie rak gruczołowy - według danych WHO smog przyczynia się do ok. 15% wszystkich spowodowanych nim zgonów.

Smog wpływa również na układ krążenia. W tym zakresie także dochodzi do pogorszenia już istniejących schorzeń oraz do pojawiania się nowych. Cząsteczki PM2.5 przenikają do płuc i krwiobiegu, a następnie indukują stan zapalny, który obejmuje cały układ krążenia. Dochodzi do intensywnego odkładania się blaszki miażdżycowej, obkurczenia naczyń i wzrostu ciśnienia. Najbardziej typowe konsekwencje długotrwałego wdychania zanieczyszczeń to więc m.in. nadciśnienie, zaburzenia rytmu serca, niewydolność serca, miażdżyca obwodowa i związane z nią powikłania zakrzepowo-zatorowe. Zagrażające bezpośrednio życiu są natomiast choroby niedokrwienne serca generujące ryzyko zawału oraz zwiększone ryzyko wystąpienia niedokrwiennego udaru mózgu. 

Okazuje się również, że smog wpływa na układ nerwowy. Wyniki badań prezentowanych przez specjalistów WHO potwierdzają, że jest istotna zależność pomiędzy narażeniem na smog a częstotliwością występowania depresji u dorosłych. Zanieczyszczenie powietrza zwiększa skłonność do autoagresji, w tym myśli samobójczych. Zaobserwowano także występowanie dużej liczby przestępstw z użyciem przemocy fizycznej. Smog zwiększa też ryzyko wystąpienia Alzheimera, Parkinsona i innych chorób neurodegeneracyjnych. Potwierdzają to również badania przeprowadzone przez polski zespół, których wyniki opisuje publikacja z 2018 r. - "Smog: konsekwencje zdrowotne zanieczyszczeń powietrza" (Henryk Mazurek, Wyd. Lek. PZWL).

Należy także podkreślić, że smog wpływa na układ rozrodczy i rozwój płodu. Długotrwała ekspozycja na pył zawieszony w okresie prenatalnym może prowadzić do m.in. przedwczesnego porodu czy hipotrofii płodu. Co więcej, negatywnie oddziałuje on na rozwój układu nerwowego dziecka i może obniżyć iloraz inteligencji.

Jak smog wpływa na zdrowie - pozostałe choroby

Pozostałe choroby, na rozwój których wpływa ekspozycja na smog, to m.in.:

• stres oksydacyjny,

• starzenie się skóry,

• zapalenie spojówek,

• cukrzyca typu II,

• insulinooporność,

• nowotwór pęcherza,

• nowotwór piersi.

Alergia na smog

Od lat wiemy, że smog wpływa na nasilenie objawów schorzeń alergicznych, w tym również astmy. Od kilku lat, dzięki wysiłkom polskich naukowców, dysponujemy dowodami, że smog sam w sobie również może być alergenem. Zespół badaczy z Collegium Medicum UJ i AGH w Krakowie pod kierownictwem Ewy Czarnobilskiej z Katedry Toksykologii i Chorób Środowiskowych przeprowadził 3-letnie obserwacje. Pyły zawieszone PM2.5 wywołały objawy u aż 75% osób zdrowych, bez stwierdzonej alergii na pyłki.

Przeprowadzone badania udowodniły podobieństwo w działaniu cząsteczek smogu i pyłków brzóz. Jedne i drugie aktywizują bazofile (komórki krwi) będące źródłem histaminy. To właśnie ona natomiast odpowiada za reakcję zapalną w mechanizmie alergii. Obserwacje wykazały również, że pyły PM2.5 wzmacniają działanie alergenów roślinnych.

Objawy alergii na smog to m.in.:

• kaszel,

• katar,

• kichanie,

• łzawienie,

• świąd, 

• ból gardła.

Choć przypominają w zupełności objawy wszystkich alergii wziewnych, nie można leczyć ich przyczynowo. Nawet jeśli podawanie niewielkich dawek alergenu celem normalizacji reakcji układu odpornościowego byłoby etycznie i zdrowotnie uzasadnione, po prostu nie zadziała. Jedynym rozwiązaniem jest więc ograniczanie kontaktu z alergenem, np. za pomocą oczyszczaczy powietrza. Konieczne jest również maksymalne zmniejszenie czasu pobytu na zewnątrz w dni, kiedy występuje przekroczenie bezpiecznych norm. W tym celu warto obserwować aktualizowane na bieżąco mapy zanieczyszczenia powietrza. Polecamy aplikacje Airly, Kanarek czy IQAir AirVisual.

Naukowcy o wpływie zanieczyszczeń powietrza na zdrowie

Z problemem smogu na świecie mierzą się najważniejsze instytucje i organizacje odpowiadające za ochronę powietrza oraz zdrowia ludzi. Jednym z autorytetów w tej dziedzinie jest Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). Uznaje ona smog za największe zagrożenie środowiskowe, które prowadzi do milionów zgonów na świecie. Porównywalne są jedynie palenie papierosów i niezdrowa dieta, które również są przyczynami śmiertelnych chorób.

WHO nie tylko informuje o zagrożeniach. To właśnie ich eksperci sformułowali normy dotyczące dopuszczalnych stężeń szkodliwych substancji, które mają wpływ na przepisy prawne w wielu krajach. O tym, jak prezentują się zaostrzone w 2021 roku normy pisaliśmy w artykule "Co to jest smog?", do którego ponownie odsyłamy. Wdrożenie nowych zaleceń jest niezwykle ważne, ponieważ według wyliczeń WHO przeciętna długość życia maleje przez smog o 8,5 miesiąca. Mówimy więc o ratowaniu ludzkiego życia.

O stężeniu niebezpiecznych pyłów PM2.5 rozprawiają również polscy naukowcy. Podczas jednego z seminariów, które odbyło się na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym (źródło: naukawpolsce.pl), przedstawiono zatrważające dane dotyczące naszego kraju:

• wiek serca jest wyższy od metrykalnego u kilkudziesięciu procent Polaków (26% populacji województwa zachodniopomorskiego, nawet 66% populacji województwa łódzkiego);

• długość życia spada od 14 miesięcy w najczystszych Suwałkach po 43 miesiące w bardzo zanieczyszczonym Krakowie;

• wzrost stężenia pyłów PM2.5 zwiększa ryzyko występowania powikłań sercowo-naczyniowych (o 24%), zgonu z powodu problemów sercowo-naczyniowych (o 76%) i udaru (o 83%).

Jak chronić się przed skutkami smogu?

Walka ze skutkami wysokiego stężenia pyłów PM2.5 i innych zanieczyszczeń zawartych w smogu powinna odbywać się na poziomie systemowym i prywatnym. W Polsce główną przyczyną jego występowania jest niska emisja. Niezbędna jest więc wymiana źródeł energii, którą powinna być silnie procesowana i wspierana przez rząd. 

Prywatnie natomiast powinniśmy pamiętać o:

• uruchomieniu oczyszczacza powietrza w każdym miejscu, w którym przebywamy - nie tylko w domu, ale również w pracy;

• stosowaniu masek antysmogowych wyposażonych w filtry klasy FFP2 i FFP3;

• kontrolowaniu jakości powietrza i ograniczeniu wychodzenia w chwilach, gdy stężenie zanieczyszczeń jest wysokie.

Wiemy, jak smog wpływa na zdrowie. Badania mówią wprost, że wysokie stężenie pyłów PM2.5 jest śmiertelnym zagrożeniem. Jeśli możemy wpłynąć na jakość powietrza, którym oddychamy na co dzień, warto to zrobić - dla siebie i swoich bliskich.